Uncategorized

Ο Άγιος Αντώνιος στη δυτική παράδοση.

Ο Άγιος Αντώνιος, ο αββάς. Ο μέγας, ο αστήρ της ερήμου, ο πατήρ των μοναχών, που τιμάται από την εκκλησία στις 17 Ιανουαρίου, απέκτησε μεγάλη αγιολογική και εικονογραφική φήμη στο δυτικό κόσμο. Την ίδια ημέρα μνημονεύεται από καλενδάρια της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας.

Γι’ αυτούς τους λόγους τιμής του από όλο τον ανατολικό και δυτικό κόσμο, την δεκάτη εβδόμη Ιανουαρίου, ημέρα που καθορίστηκε ήδη από τον Ε’ αι., είχε μεγάλη ανταπόκριση στα λαϊκά στρώματα της δυτικής Ευρώπης. Κατά την αγιολογική παράδοση, ο τάφος του ανακαλύφθηκε το 565, πλησίον της Ερυθράς Θάλασσας, ενώ το σώμα του διακομίστηκε στην Αλεξάνδρεια και έπειτα στην Κωνσταντινούπολη το 635, από όπου τα ιερά λείψανά του μεταφέρθηκαν στη Γαλλία, κατά τον Θ’ – Ι’ αι. στον Saint Didier de la Motte και από εκεί στο στον Saint Julien της πόλης Arles, το 1491.

Την ημέρα της εορτής του, η δυτική εκκλησία ευλογεί τα ζώα, τετράποδα και δίποδα (τα πτηνά) που τα οδηγούν στις ενορίες οι κάτοχοί τους.  Στη Ρώμη, στην εκκλησία του Sant’ Eusebio (Ευσέβιος), υπήρχε η τελετή περιφοράς ζευγών ή ομάδας αλόγων συνδεδεμένων σε μια άμαξα και η ευλογία αυτών. Η εκκλησία αυτή κείται στην βόρεια γωνία της λαοφιλούς piazza Vittorio Emmanuele (πλατεία Βίκτωρα Εμμανουήλ), από τους αρχαιότερους tituli (τίτλοι) της παλαιοχριστιανικής Ρώμης, ίσως του Δ΄ αι. που ανακατασκευάστηκε το 1230 από τον Πάπα Γρηγόριο Θ’ (1227-1241) και για δεύτερη φορά το 1811, με πρόσοψη που έχει στοά και ρωμανικό κωδωνοστάσιο. Αλλά και ο πάπας Ρώμης έστελνε τα άλογα των παπικών ανακτόρων με εορταστική διακόσμηση μικρών πτερωτών λοφίων στα κεφάλια των ζώων, τριανταφύλλων και μεταξωτών ηνίων. Πλησίον της περίφημης παλαιοχριστιανικής, καταρχήν, του Ε’ αι. βασιλικής της Santa Maria Maggiore (μείζων), αλλά και της πατριαρχικής βασιλικής παλαιοχριστιανικής καταρχήν του Ε’ αι., San Giovanni in Laterano, υψώνεται η εκκλησία του Sant Antonio Abate (αββάς), διακρινόμενη από την ομώνυμη εκκλησία Sant’ Antonio da Padova[1].  Επίσης, υπάρχει και άλλη εκκλησία[2] του ΙΖ’ αι., του Sant Antonio dei Portoghesi, η εθνική εκκλησία των Πορτογάλων στη Ρώμη προστάτη της χώρας, ως καταγόμενου από αυτήν, όχι μακριά από το Πεδίο του Άρεως (Campo Marzio). Επίσης η εκκλησία επονομαζόμενη Sant Antonio di Salvenero, στο μασαιωνικό βασίλειο (Giudicato) του Logudoro[3] της Σαρδηνίας,  ήταν αφιερωμένη στο μεγάλο μοναστή της Αιγύπτου, Άγιο Αντώνιο. Η μικρή αυτή εκκλησία οικοδομήθηκε με βάση τα καλλιτεχνικά πρότυπα του ΙΓ’ αι., δηλαδή τα ρωμανικά και τις βορειοϊταλικής πόλης Pisa, mε διακοσμητικές ταινίες λευκού και ερυθρού χρώματος και επιδιορθώθηκε στην περίοδο των Αραγώνων.  Στο Τουρίνο (Torino) η τελετή πραγματοποιόταν στην ομώνυμη εκκλησία, που ήδη σήμερα είναι κατεστραμμένη. Μια άλλη λαϊκή λατρευτική εκδήλωση αφορά στις φλόγες του Αγίου Αντωνίου και τους σορούς ξύλων που συγκεντρώνονταν με έρανο μεταξύ των πιστών. Την παραμονή της εορτής του Αγίου, δηλαδή την 16η Ιανουαρίου, άναβαν φωτιές στους σορούς αυτούς που διαρκούσαν μερικές ημέρες, και οι πιστοί έπαιρναν κάποιο τεμάχιο ή κάρβουνο από τα καμμένα ξύλα. Σε σχέση με τις φωτιές αυτές, εξηγούνται οι θαυμαστές ιάσεις του Αγίου για τους πάσχοντες από την πανώλη και ειδικά τον έρπητα ζωστήρα, αποκαλούμενες με τη λαϊκή έκφραση ιερή φωτιά ή φωτιά του Αγίου Αντωνίου, όπως αφηγούνται οι διηγήσεις για τον άγιο ερημίτη που είχε τεθεί για την φρούρηση του άδη και πλανώντας τους διαβόλους απελευθέρωνε τις ψυχές. Μερικοί ερευνητές επιχείρησαν να παραλληλίσουν το γεγονός αυτό με τον μύθο του Προμηθέα, πράγμα, όμως που χρειάζεται βαθύτερη έρευνα. Ακόμα υπάρχει σε πολλές χώρες η συνήθεια εκτροφής του χοίρου του Αγίου Αντωνίου, που αργότερα πωλείται σε πλειστηριασμό, για τις δαπάνες της εορτής.

Ο άγιος αυτός είναι αντικείμενο επίκλησης από τον λαό που έχει χάσει διάφορα προσωπικά αντικείμενά του. Θεωρείται, επίσης, προστάτης των νεανίδων.

Πολύ συνδεδεμένα με την παραπάνω εορτή του αγίου είναι τα λαϊκά άσματα τα οποία υμνούν τη μορφή του θαυματουργού αυτού. Κατά την παραμονή της εορτής παιδικές ομάδες, που πολλές φορές συμμετέχει ενεργώς και κάποιος ενήλιξ με στολή παραλλαγής του αγίου, περιφέρονται από σπίτι σε σπίτι, άδοντας τα άσματα αυτά για τον έρανο υπέρ των πτωχών (πρβλ. τα ημέτερα κάλαντα κατά τις παραμονές των Χριστουγέννων, του Νέου Έτους, των Θεοφανείων και την ημέρα της εορτής του αγίου Λαζάρου, πριν από την Κυριακή των Βαΐων). Σπουδαία είναι σειρά ποιημάτων που απαγγέλλονται για την προστασία κατά του λιμού ή της φωτιάς. Έχουν διασωθεί αρχαία κείμενα του ΙΔ΄ αι., όπως δύο από τη βόρεια Ιταλία, ένα από τη νότια κεντρική αυτή χώρα και ακόμα ένα ενδεκασύλλαβο, λαϊκό άσμα, πολύ διαδεδομένο, που συνηγορεί για ασφαλείς σχέσεις με τα αρχαία ποιημάτια. Μία ιερή θεατρική παράσταση του αγίου αυτού ερημίτη, ευρεία και με ζωηρές σκηνές, συνιστά ένα από τα πλέον αξιοσημείωτα δοκίμια του αναγεννησιακού φλωρεντινού θρησκευτικού θεάτρου.

Άγιος Αντώνιος
Ο Άγιος Αντώνιος

Τα εικονογραφικά χαρακτηριστικά του αγίου Αντωνίου, είναι σε γενικές γραμμές η γεροντική όψη, τα μακρά γένια και το μοναχικό ένδυμα με ή χωρίς κουκούλα. Επίσης διακρίνεται η ράβδος του ερημίτη, συχνά στο σχήμα Τ, ο κωδωνίσκος και ο χοίρος που υπενθυμίζουν ορισμένα προνόμια του μοναστικού τάγματος των αντωνιανών που ιδρύθηκε το 1905. Ο πυρσός ή οι φλόγες υπαινίσσονται τον άγιο αυτόν ως προστάτη κατά της ασθένειας ονομαζόμενης φωτιά του αγίου Αντωνίου, καθώς και κατά του ερυσιπέλατος (το ερυσιπέλας, ανεμοπύρωμα) ασθένειες ανθρώπων και ζώων.

Στη Δύση από τα αρχαιότερα εικονογραφικά παραδείγματα αναφέρουμε τα υπόλοιπα τοιχογραφίας του αγίου αυτού στο αίθριο της παλαιοχριστιανικής βασιλικής της Santa Maria Antiqua (Αρχαία) στο Foro Romano (Ρωμαϊκή Αγορά) της Ρώμης  του Ι’ αι. Για την Ιταλία μεταξύ των άλλων μνημονεύονται τοιχογραφία της σχολής του Α. Gaddi, στο παρεκκλήσιο Castellani της εκκλησίας Santa Croce (Τίμιος Σταυρός) της Φλωρεντίας του ΙΔ’ αι. και δύο πίνακες του Bernardo (Βερνάρδος) στη συλλογή Parentino στη συλλογή Doria Pamphilli, στη Ρώμη. Σε ζωγραφικό πίνακα του Jacobo Tintoretto στην εκκλησία San Trovaso της Βενετίας του 1577, απεικονίζεται ο πειρασμός του ερημίτη αυτού ή ακόμη του Salvatore Rosa (1615-1673) στο San Remo. Επίσης και άλλοι καλλιτέχνες της εποχής του μπαρόκ απεικόνισαν τον πειρασμό του αγίου στον ιταλικό χώρο, όπως ο Agostino Caracci (1557 – 1602), ο Giovanni Ballista Crespi (περίπου 1557 – 1633) και άλλοι.

Η γερμανική τέχνη προσφέρει ικανό εικονογραφικό υλικό για την παράσταση του αγίου Αντωνίου, στο υστερογοτθικό ύφος σε ζωγραφικά, γλυπτικά και ξυλογραφικά έργα. Ως παραδείγματα προσάγονται τα εκτυπώματα του Martin Schongauer (περίπου 1430 – 1491), οι πίνακες του Hieronymus Bosch (περίπου  1450 – 1516), του Peter Brügel (περίπου 1525/1530 – 1569) και του πρεσβυτέρου David Teniers (1582 – 1649). Γνωστό είναι το μεταλλικό σχέδιο από την Κολωνία, αποκείμενο στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, στην Ελβετία, περί τα έτη 1470 – 1480 με την παράσταση σε πλάγια όψη του αγίου Αντωνίου με μοναστική ενδυμασία, κρατώντας υψηλό σταυρό, μεταξύ ενός άνδρα που φέρει ράβδο και τον ικετεύει και του γνωστού χοίρου στηριζόμενου στα δυο πόδια του, έχοντας τα άλλα δυο να εγγίζουν το σώμα του ερημίτη. Επίσης σε πίνακα που απηχεί την τέχνη της Κολωνίας, στην παλαιά πινακοθήκη του Μονάχου, περί το 1500 αναγνωρίζονται οι άγιοι ερημίτες Αντώνιος και Παύλος και ένας δωρητής της οικογένειας των αντωνιανών μέσα σε ένα μεσαιωνικής έκφρασης ιστορικό και φυσικό τοπίο, γνωστό για την εποχή του, κοντά στην Ερυθρά Θάλασσα. Ένα όψιμο έργο του πειρασμού του αγίου αφορά σε ζωγραφικό πίνακα του Max Ernst, στο Lehmbruck Museum, της γερμανικής πόλης Duisburg, του έτους 1945. Η μεγαλύτερη, όμως, εξύμνηση του αγίου Αντωνίου επιτεύχθηκε στο εικονοστάσιο της αγίας τράπεζας του κολλεγιακού ναού, του Isenheim στη Γερμανία, έργο του Mathias Grünewald  (Πράσινο δάσος), των ετών 1512 – 1515. Ο πειρασμός του αγίου από τους δαίμονες, παρίσταται στη δεξιά πτέρυγα του  εικονοστασίου με έντονα χαρακτηριστικά σχεδόν κτηνώδους ρεαλισμού και εξαιρετικής εκφραστικής δύναμης. Το έργο αυτό εκτίθεται σήμερα στο μουσείο, ονομαζόμενο Unterlinden museum (μουσείο κάτω από τις φλαμουριές) της αλσατικής πόλης  Colmar. Σε αυτό επιτυγχάνεται η ένωση των περίφημων έργων του παραπάνω γερμανικού καλλιτέχνη, δηλαδή οι πειρασμοί, η επίσκεψη στον ερημίτη άγιο Παύλο, η απεικόνιση του αγίου, με το μνημειώδες άγαλμα του Niccolò της αλσατικής πόλης Haguenau, των ετών 1485 – 1526, που αφορά σε κλίνουσα ανθρώπινη προτομή στο μουσείο Oeuvre Notre Dame (Κτίριο η Θεοτόκος), στο Στρασβούργο της Γαλλίας, περίπου του 15ου αι.

 

 του Κωνσταντίνου Χαραλαμπίδη

Ομοτ. Καθηγ. Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Enciclopedia Cattolica, Città del Vaticano I (1948),άρθρο Antonio Abate, santo, σ.σ. 1534 – 1539.

Lexikon der Christlicken Ikonographie, Ikonographie der Heiligen, Herder Revu, Freiburg, Busel, Wien V (1973), άρθρο Antonius Abbas (der Grosse), σσ. 205 -217.

[1]Φραγκισκανός μοναχός, καταγόμενος από τη Λισαβώνα, των ετών 1195 – 1231, όπου μετά από θεολογική διδασκαλία στις πόλεις Bologna, Montpellier και Toulouse, κήρυγμα και άσκηση, αποσύρθηκε στην Πάδουα (Padova) της βόρειας Ιταλίας, διδάσκοντας επάνω σε δέντρο καρυδιάς και παρέδωσε την ψυχή του σε ερημικό τόπο, ονόματι Camposampiero, πλησίον της άνω πόλης, στην Via Meroulana της ρωμαϊκής πρωτεύουσας.

[2]. Υπήρχε και προγενέστερη του ΙΕ΄ αιώνα στην ίδια θέση.

[3]. Ένα από τα τέσσερα διοικητικά κέντρα του νησιού. Λόγω μακράς αποστάσεως των βυζαντινών αυτοκρατόρων που κυβερνούσαν τη Σαρδηνία, η οποία είχε ανακαταληφθεί από τους βανδάλους και αμυνόταν κατά των Λογγοβάρδων).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: